Spurningar og svör
Hér er að finna algengar fyrirspurnir sem berast VFÍ um kjaramál og svör við þeim.
Article
Hvað eru vistarbönd?
Vistarbönd er ákvæði í fátækralöggjöfinni sem gilti hér á landi frá þjóðveldisöld til 1893. Það takmarkaði búsetu og atvinnufrelsi lausamanna.
Þetta orð hefur verið notað um samkeppnis- og viðskiptamannaákvæði í ráðningarsamningum.
Samkeppnisákvæði:
Samkomulag tveggja eða fleiri aðila þar sem einn þeirra samþykkir að stofna ekki fyrirtæki af ákveðinni tegund eða ráða sig hjá slíku fyrirtæki innan ákveðinna tímamarka. Ákvæðið öðlast eingöngu gildi ef launþegi segir upp starfi sínu eða er sagt upp störfum vegna brots í starfi.
Viðskiptamannaákvæði.
Ákvæði í ráðningarsamningum sem eiga að tryggja vinnuveitanda gegn samkeppni í framtíðinni. Hindra ekki launþega að ráða sig hjá samkeppnisaðila. Hindra hann hins vegar að starfa með og vinna fyrir ákveðinn hóp viðskiptamanna eða samstarfshóp.
Þessi ákvæði þjóna sama tilgangi og vistarböndin á Íslandi til forna:
Að takmarka atvinnumöguleika launþega.
(Unnið úr bæklingnum Vistarbönd - um samkeppnisákvæði, sem Árni Geir Sigurðsson þýddi og staðfærði fyrir SV og gefinn var út 1997.)
Hvað segir í orlofslögum um töku og flutning orlofs?
Varðandi orlofstökuréttinn þá ákveður atvinnurekandi í samráði við starfsmann hvenær orlof skuli tekið.
Orlof ber að taka á orlofstímabilinu (2. maí-15. september), en heimilt er að flytja það yfir á veturinn ef sérstakar ástæður valda því að ekki er hægt að taka það að sumrinu. Ef orlofstímabilið er að verða búið og eitthvað orlof ótekið þá hefur atvinnurekandi heimild til að skikka launamanninn í frí.
Séu annir ástæður þess að fríið er ekki tekið, er líklegt að atvinnurekandinn vilji semja við launamanninn um að greiða honum út orlofið. Engin heimild er þó fyrir slíku í orlofslögum, enda lögin þannig að beinlínis er lögð áhersla á að starfsmaður fái frí frá störfum, en eigi ekki að græða á því að vinna í orlofinu.
Flutningur orlofs milli orlofsára er ekki löglegur, þótt það tíðkist í stórum stíl.
Hjá opinberum starfsmönnum segir í samingum að heimilt sé að flytja orlof í eitt ár milli ára. Þessi heimild hefur orðið til þess að annars staðar er litið til þessarar reglu og hún viðgengst víða.
Samkvæmt lögunum er lágmarksfjöldi orlofsdaga 24 á ári. Njóti launþegi ekki lengri orlofsréttar en 24 daga, skal orlof sem að ósk atvinnurekanda er tekið utan orlofstímabils lengjast um fjórðung.
Kjarasamningar kveða einnig á um slíka lengingu fyrir þá sem lengra orlofs njóta.
Orlofslögin má nálgast á heimasíðu alþingis en þau eru nr. 30/1987. Slóðin er: http://www.althingi.is/
Hversu há eru lífeyrissjóðsiðgjöld?
Samkvæmt lögum nr. 129/1997 þá eru lágmarksiðgjöld til lífeyrissjóða 10%. Um það hvernig iðgjöld skiptast milli starfsmanns og vinnuveitanda skal semja í kjarasamningum.
Algengast er að vinnuveitandi greiði 6% og starfsmaður 4%. Eftir að lögin nr. 129/1997 gengu í gildi var svo kölluðum B-deildum opinberra lífeyrissjóða lokað fyrir aðild nýráðinna starfsmanna. Þeir skulu vera í A-deildum eða þeim lífeyrissjóðum sem þeir velja og/eða kjarasamningar segja til um.
Iðgjaldareiðslur til A-deilda eru breytilegar en eru nú 11,5% frá vinnuveitanda en 4% frá starfsmanni. Starfsmenn í sama stéttarfélagi njóta því mismunandi iðgjaldagreiðslna eftir sjóðsaðild.
Í yfirstandandi samningagerð (2001) hefur því verið gerð krafa um að leiðrétta þennan mismun.
Í þeim kjarasamningum sem gerðir hafa verið á almennum markaði hefur verið samið um greiðslur vinnuveitanda í séreignasjóði. Þessar greiðslur eru háðar því skilyrði að starfsmaður greiði mótframlag.
Yfirleitt er framlag vinnuveitanda 1% (verður 2% um næstu áramót 2001/2002) gegn minnst 2% framlagi starfsmanns. Starfsmaður getur þó lagt fram 4% af launum og er það iðgjald undanþegið staðgreiðslu.
Til viðbótar þessu leggur ríkið fram 0,1% fyrir hvert 1% sem starfsmaður greiðir af launum í séreignarsjóð.
Vinnuveitanda er skylt að leggja út fyir þessu framlagi en fær endurgreiðslu við uppjör tryggingagjalds.
Hversu langur er uppsagnarfrestur?
Það getur verið mismunandi. Lengdin getur ákvarðast af lögum, kjarasamningum og ráðningarsamningum.
Á almennum vinnumarkaði gilda lög nr. 19/1979. Ákvæði í lögunum um lengd uppsagnarfrests miðast við að starfsmaður hafi verið eitt ár í starfi. Lögin tryggja lágmarksréttindi og samningar um styttri uppsagnarfrest en þar er getið, teljast ógildir.
Í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmana ríkisins er kveðið á um lengd uppsagnarfrests. Ef ekkert hefur verið samið um lengd uppsagnarfrests er litið til eðli máls og meginreglna laga eins og það heitir á lagamáli.
Þess ber að geta að samkvæmt lögum nr. 19/1979 miðast uppsögn við mánaðarmót og þarf uppsagnarbréf því að berast fyrir mánaðarmót til að miðast við þau.
Algengast er að uppsagnarfrestur sé 1 mánuður fyrstu 3 mánuði í starfi en lengist þá í 3 mánuði. Í kjarasamningum sem Stéttarfélag verkfræðinga hefur gert er lengd uppsagnarfrests sem hér segir:
Kjarasamningur við ríki og Reykjavíkurborg (sama hjá launanefnd sveitarfélaga):
Ótímabundin ráðning:
1 mánuður fyrstu þrjá mánuði í starfi en 3 mánuðir eftir það.
Kjarasamningur við FRV (félag ráðgjafarverkfræðinga):
1 vika fyrstu þrjá mánuði í starfi en 3 mánuðir eftir það.
Eru styrkir úr vísinda- og starfsmenntunarsjóðum skattskyldir?
Styrkir úr vísinda- og starfmenntunarsjóðum eru almennt ekki skattskyldir. Þess vegna er ekki greidd staðgreiðsla skatta af þeim. Styrkirnir eru hins vegar framtalsskyldir og þarf að gera grein fyrir þeim á skattframtali og sýna fram á kostnað á móti styrk.
Yfirskattanefnd hefur fellt þann úrskurð að greiða skuli skatt af styrkjum til tölvukaupa. Í úrskurðinum gætir mikillar þröngsýni en þess má geta að styrkir til kaupa á bókum um tölvur eru ekki skattlagðir. Erfiðlega hefur gengið að fá úrskurðinum hnekkt.
Auk þess hafa skattayfirvöld í einhverjum tilvikum reynt að skattleggja dagpeningagreiðslur.
Rétt er því að benda styrkþegum á þetta og leita til skrifstofu Stéttarfélags verkfræðinga í vafatilvikum.
Eru allir félagar VFÍ í sjúkrasjóði félagsins?
Nei. Aðild að sjúkrasjóði VFÍ er háð því að greitt sé til sjóðsins.
Um greiðslur er samið í kjarasamningum eða ráðningarsamningum.
Meginmarkmið sjóðsins er að greiða sjóðsfélögum laun ef þeir verða fyrir því að veikjast eða slasast.
Þegar lög- og samningsbundnum greiðslum lýkur taka greiðslur úr sjúkrasjóði við.
Stofnanasamningar eru nokkurs konar vinnustaðasamningar sem verða gerðir hjá þeim stofnunum ríkisins sem til þess hafa umboð.
Til þess að skýra þetta nánar er hér tekið beint úr kjarasamningi það sem segir um þennan þátt heildarkjarasamningsins við ríkið:
“Stofnanasamningur er hluti af kjarasamningi og er meðal annars ætlað að stuðla að skilvirkara launakerfi sem tekur mið af þörfum og verkefnum stofnunar og starfsmanna hennar. Hann er sérstakur samningur milli stofnunar og stéttarfélags um aðlögun tiltekinna þátta kjarasamningsins að þörfum stofnunar og starfsmanna með hliðsjón af eðli starfsemi, skipulagi og/eða öðru því sem gefur stofnun sérstöðu.”
Hver er réttur foreldra til að vera frá vinnu vegna veikinda barna?
Um þennan rétt þarf að semja í kjarasamningi eða ráðningarsamningi.
Í samningum VFÍ við ríki, Reykjavíkurborg, Launanefnd sveitarfélaga og FRV eru ákvæði um þennan rétt.
Almennt er hann 10 dagar ári fyrir hvern starfsmann sem er í fullu starfi. Starfsmaður heldur þann tíma fullum dagvinnulaunum og reglubundnum greiðslum.
Skilyrt er að barn/börn séu undir 13 ára aldri og að annarri umönnun verði ekki við komið.
Hver er réttarstaða svokallaðra verktaka
Ef verkfræðingur er verktaki er réttarstaða hans sú sama og þeirra sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur. Þannig ber hann sömu ábyrgð og skyldur og atvinnurekandi.
Verktakar njóta ekki lágmarkskjara kjarasamninga og laga, hvorki veikindadaga, orlofsdaga né slysatrygginga o.s.frv. Þegar gerður er verksamningur (verktakasamningur) er hann í raun samningur tveggja atvinnurekenda.
Allir sem íhuga að gerast verktakar ættu að hugsa sig vandlega um áður en þeir taka ákvörðun um slíkt.
Hver er réttarstaða starfsmanns við gjaldþrot vinnuveitanda?
Samkvæmt gr. 112 í gjaldþrotalögum njóta launakröfur forgangs í gjaldþrotabú. Ef laun fást ekki greidd úr þrotabúi ber ábyrgðarsjóður launa ábyrgð á launakröfum (lög nr. 53/1993).
Í raun leysir sjóðurinn kröfurnar til sín, greiðir starfsmanninum og sækir síðan greiðslur í þrotabúið. Í lögunum má finna ítarlega lýsingu á öllu ferlinu. Sjóðurinn greiðir bætur vegna launamissis í allt að 3 mánuði.
Stjórnarmenn, eigendur og yfirstjórnendur eiga ekki rétt til ábyrgðar úr sjóðnum.
Hvert er hlutverk Orlofssjóðs Verkfræðingafélags Íslands?
Tilgangur sjóðsins er að bjóða sjóðfélögum upp á orlofsgistingu. Vöxtur sjóðsins er mjög ör en starfsemin hefur að mestu verið fólgin í því að semja við leigusala um orlofsgistingu víða um land og endurleigja síðan til sjóðsfélaga.
Árið 2001 var síðan tekið í notkun orlofshús sem orlofssjóðurinn lét reisa í Hraunborgum, Grímsnesi. Nú á sjóðurinn tvö orlofshús í Hraunborgum, eitt í Húsafelli og í Geirlandi við Kirkjubæjarklaustur.
Félagar í Orlofssjóði VFÍ eru allir félagsmenn VFÍ sem greiða eða greitt er fyrir í sjóðinn. Iðgjöld í sjóðinn eru 0,25% af launum og greiðast af vinnuveitanda.
Í sjóðinn er nú greitt fyrir verkfræðinga hjá ríki og Reykjavíkurborg, sveitarfélögum auk flestra á almennum markaði að undanskildum verkfræðistofum, en þær skila í undantekningartilvikum greiðslum í sjóðinn.
Sjálfstætt starfandi verkfræðingar geta greitt í sjóðinn.
Fyrirkomulag er þannig að sjóðfélagar sækja um til sjóðsins vegna dvalar í sumarhúsum/íbúðum innanlands, gistingar á Edduhótelum auk leigu á tjaldvagni.
Stjórn sjóðsins afgreiðir umsóknir eftir úthlutunarreglum OVFÍ.
Hvað er Markaðslaunatafla VFÍ?
Markaðslaunatafla VFí byggist á niðurstöðum árlegra kjarakannana meðal verkfræðinga sem gerðar eru í febrúar ár hvert.
Eftir að niðurstöður kjarakönnunar VFÍ liggja fyrir er athugað tölfræðilega hvort forsendur markaðslaunatöflunar eru marktækar, þ.e. starfsaldurshækkanir, menntun og álagsflokkar. Ef tölfræðilegar forsendur eru fyrir hendi eru upplýsingarnar yfirfærðar í markaðslaunatöfluna.
Þessu til viðbótar eru tvisvar á ári skoðaðar forsendur launaþróunar verkfræðinga og er þar stuðst við opinberar heimildir um þróun kjaramála, auk hækkana sem samið er um.
VFÍ gerir í lok hvers árs launakönnun á almennum markaði meðal þeirra verkfræðinga sem gera einstaklingssamninga.
Markaðslaun eru dagvinnulaun og greidd föst yfirvinna sem ekki er unnin, auk annarra greiðslna sem ekki teljast endurgreiðsla á kostnaði.
Hvaða reglur gilda um uppsöfnun og vernd starfsréttinda meðan á fæðingarorlofi stendur?
Sem svar við þessari spurningu er hér birt 14. grein laga um fæðingarorlof nr. 95/2000:
“Meðan á fæðingarorlofi stendur greiðir foreldri að lágmarki 4% af fæðingarorlofsgreiðslu í lífeyrissjóð og Fæðingarorlofssjóður að lágmarki 6%.
Foreldri er að auki heimilt að greiða í séreignarsjóð og greiðir þá Fæðingarorlofssjóður lögbundið framlag á móti.
Fæðingarorlof reiknast til starfstíma við mat á starfstengdum réttindum, svo sem rétti til orlofstöku og lengingar orlofs samkvæmt kjarasamningum, starfsaldurshækkana, veikindaréttar, uppsagnarfrests og réttar til atvinnuleysisbóta.”
Það er því ljóst að þó að fæðingarorlofssjóður annist í nær öllum tilvikum launagreiðslur til starfsmanna í fæðingarorlofi þá telst fæðingarorlofið til starfstíma hjá vinnuveitanda þegar starfstengd réttindi eru metin.
Getur verkfræðingur greitt til Lífeyrissjóðs verkfræðinga ef hann starfar erlendis?
Það getur hann gert ef hann svo óskar.
Ráði verkfræðingur sig til starfa í Danmörku og þiggur laun þar þá getur það hins vegar reynst dýrt að greiða til Lífeyrissjóðs verkfræðinga.
Ástæðan er sú að skilyrði fyir skattfrelsi greiðslna í lífeyrissjóð af tekjum í Danmörku er að greiðslurnar fari ekki úr landi. Þetta þýðir í raun tvísköttun fyrir þann sem skilar greiðslum í lífeyrissjóð á Íslandi af tekjum í Danmörku.