Einu sinni var

Stiklur

Það er löngu vitað, að erfitt er að spá um framtíðina. Þar getur vitrustu mönnum skotist. En nú kemur annað til. Íslenskt samfélag breytist svo ört, að með hverju ári verður nýrri kynslóð torveldara að skilja fortíðina og átta sig á aðstæðum, sem voru hér á landi fyrir aðeins um hundrað árum, þegar segja má að iðnbyltingin hafi borist hingað. Það er engu líkara en að Íslandssagan sé að skiptast í tvo aðgreinda hluta.

Fyrsti íslenski verkfræðingurinn, Sigurður Thoroddsen, kom heim til starfa árið 1893. Hann hafði þá unnið sem verkfræðingur að vegagerð í Danmörku og Noregi í tvö ár eftir að hann lauk prófi í tækniháskólanum í Kaupmannahöfn. Stofnað var embætti landsverkfræðings og Sigurður skipaður í það. Verkefni hans var fyrst og fremst að standa fyrir gerð vega og brúa, svo að greiðfærarar yrði fyrir menn, hesta og sauðfé, en ekki áttuðu allir sig á því, að vegirnir yrðu líka að vera akfærir og að brattanum væru þá þröng mörk sett.

Siguður hóf verkfræðistörf hér í vegalausu, vagnlausu, símalausu og nær hafnlausu landi, við stopula póstþjónustu og án reyndra verkstjóra. Hvernig fór hann að því að skipuleggja framkvæmdir víðs vegar um land, t.d. brúarsmíð austur á Héraði, frá aðsetri sínu í Reykjavík? Oft létu menn sér fátt finnast um nýjungar, sem Sigurður flutti með sér, og töldu sig vita betur.

Fjórum árum eftir að Sigurður Thoroddsen hóf störf hér, lauk bóndasonur úr Húnavatnssýslu stúdentsprófi í Reykjavík, Jón Þorláksson. Hann hugðist fara utan og læra verkfræði. Sagt er, að þegar Björn M. Ólsen, rektor Latínuskólans, var að kveðja stúdentana, hafi hann haft á orði, að það væri mikið tap fyrir landið, að svo gáfaður námsmaður sem Jón Þorláksson færi í svo ómerkilegt nám.

Jón hefur síðar sagt svo frá, að þegar hann var að ferðbúast, hafi hann kvatt roskinn vin sinn, sem hafði á orði, að líklega myndu þeir ekki sjást framar. Jóni brá og spurði varfærnislega, hví hann segði svo. Vinur hans svaraði, að einn verkfræðingur væri þegar hér á landi, og bið myndi verða á því, að þörf yrði á öðrum.

Þegar Sigurður Thoroddsen hafði unnið 12 ár sem landsverkfræðingur, var hann orðinn þreyttur á amstrinu. Hann sagði starfinu lausu og kaus heldur kennarastöðu í Menntaskólanum. Jón Þorláksson var þá skipaður landsverkfræðingur. En hann entist heldur ekki lengur en 12 ár í því embætti.

Ég varð stúdent í Reykjavík alþingishátíðarárið 1930. Þá fagnaði íslenska þjóðin eiginlega í fyrsta sinn sjálfstæði sínu, sem hún hafði hlotið 1918. Mikil bjartsýni var í landi og heimskreppa enn þó þekkt hugtak. Ég hafði verið í stærðfræðideild, sem stofnuð hafði verið nokkrum árum fyrr. Þar voru ekki nema um 10 menn í árgangi og yfirleitt taldir sérvitringar. Allir hugsuðu til háskólanáms. Ég hugsaði mér verkfræði og þá helst skipaverkfræði, sem var nýjung. Frá því að ég fyrst man eftir mér, hef ég haft áhuga á skipum. Ég bar þetta undir Árna bróður minn, byggingarverkfræðing, sem var 15 árum eldri en ég. Hann varð hugsi, en lagði til, að við bærum þetta undir vitran mann, Jón Þorláksson. Eftir að hafa verið landsverkfræðingur hafði Jón verið bæjarfulltrúi í Reykjavík, alþingismaður, fjármálaráðherra og forsætisráðherra og setið lengi í stjórn Eimskipafélags Íslands.

Við fengum viðtal við Jón Þorláksson. Hann spurði, á hverju hinn ungi maður hefði helst áhuga. Ég nefndi skipaverkfræði. Hann varð mjög þungur á svip, hugsaði góða stund og sagði:„Skipaverkfræði. Nei, við byggjum aldrei skip á Íslandi“. Þar með var sá draumur búinn. Næst kom upp, hvaða grein verkfræðinnar væri þá álitlegust. Álit Jóns Þorlákssonar var, að það væri helst byggingarverkfræðin því að „hvað sem öðru líður, munum við halda áfram að byggja hús á Íslandi, og við það þarf á byggingarverkfræðingum að halda“.

Þá voru fyrir í landinu 33 verkfræðingar, þar af 1 vélaverkfræðingur, 1 námaverkfræðingur, 3 efnaverkfræðingar, 4 rafmagnsverkfræðingar og 24 byggingarverkfræðingar. Samt fór svo, að ég hóf nám í byggingarverkfræði. Mér fannst það strax áhugavert og skemmtilegt og hef hreint ekki séð eftir því, þótt ég líti enn hýru auga til skipa. Þrátt fyrir allt fékk ég tækifæri að læra það, sem hugur stóð til. Það frelsi hefur íslensk þjóð öðlast á okkar öld. Ég tel það meðal æðstu lífsgæða hennar.

Þegar þetta var, voru aðeins tólf ár frá því að Ísland varð sjálfstætt ríki. Kaupmannahöfn var enn á margan hátt menningarlegur höfuðstaður okkar. Næstum allir námsmenn, sem sigldu til háskólanáms, fóru þangað. Nú hafði stúdentaráð Háskóla Íslands komið sér upp bækistöð í Lækjargötu 2. Þar voru m.a. Mensa academica og upplýsingastofa stúdenta, sem veitti ráð og aðstoð við umsóknir um skólavist í útlöndum. Þá var það einn dag, að forstöðumaðurinn spurði: Af hverju allir til Kaupmannahafnar? Hví ekki víkka sjóndeildarhringinn, sjálfstæð þjóð? Upp úr því hófst straumur námsmanna til stærri landa, einkum Þýskalands. Á þeim árum, fyrir daga millilandaflugs, var mjög langt til Ameríku og nær ekkert samband við háskóla þar.

Ég og nokkrir félagar mínir ákváðum að fara til háskólanáms í Þýskalandi. Þessari nýbreytni var tekið heldur fálega af ýmsum hinna eldri háskólamanna. Jafnvel Árni bróðir minn, sem þá var við brúargerð norður í landi, gerði sér ferð suður til þess að fá mig ofan af þessri vitleysu. Að mati hans kom aðeins einn háskóli til jafns við danska háskólann, tækniháskólinn í Zürich í Sviss. En þá sat ég við minn keip. Við Árni Snævarr vorum fyrstu íslensku byggingarverkfræðingarnir, sem útskrifuðust í Þýskalandi. Það var í Dresden árið 1935. Nú þykir það styrkur, að á íslenskum verkfræðistofum vinni saman menn, sem numið hafa fræði sín í mismunandi löndum.

Nú á ný kynslóð býsna erfitt með að átta sig á því, hversu fábreytt og frumstætt atvinnulíf var á Íslandi á fyrsta hluta aldarinnar. Ég var í fiskvinnu sumrin 1920-24. Þá var fiskurinn verkaður í salt, allt gert með handafli, engar vélar og ekki frystihús. Fiskurinn var breiddur á morgnana til þurrks á stakkstæði lögð úr grófu grjóti og tekinn saman í stakka á kvöldin. Í vætutíð var enga vinnu að hafa við það. Sumarið 1925 var ég í kaupavinnu í Staðarsveit. Þá var enginn akvegur um Snæfellsnes og engin aflvél nema mótorar í fiskibátum. Presturinn á Staðastað, húsbóndi minn, gerði við úr og klukkur, en presturinn í Ólafsvík lagfærði bátamótorana. Í höfuðstaðnum, Stykkishólmi, var skipabryggja.

Sumarið 1928 var ég í kaupavinnu í Fljótum nyrðra. Þá fór ég nokkrum sinnum einn með klyfjalest yfir Siglufjarðarskarð, þann háa fjallveg. Það var ekki vandalaust. Skarðsbrekkurnar snarbrattar báðum megin í fjallinu, vegslóðinn í hliðarhalla og auk þess á kafi í snjó. Ómögulegt var að fara af baki og komast aftur með lestinni til þess að lagfæra klyfjaranr, ef hallaðist á. Og sjálft skarðið var þá knappt sem fjallsegg, svo að ekki rúmaðist þar nema einn hestur í senn. Og hvað var ég að flytja svo mikilvægt þennan erfiða veg? Bláber, íslenska ávexti, til þess að selja á Siglufirði. Þar var fullt af síldarskipum og sjómennirnir yfir sig sólgnir í berin. Vítamín var þá enn óþekkt hugtak og ferskir ávextir sjáldséðir, en þörfin sagði víst til sín sjálf.

Sumarið 1929 var ég í stórum vegavinnuflokki, sem lagði akvegi á Þingvöllum til undirbúnings alþingishátíðinni. Einn lítill vörubíll fylgdi flokknum en margir hestar og hestkerrur. Allt verkið var annars unnið með handverkfærum. Það sumar var einmitt orðið bílfært milli Reykjavíkur og Akureyrar, en aðeins um hásumarið, með því að aka um Þingvöll og Kaldadal. Feðin tók tvo daga og var gist á Reykjum í Hrútafirði. Þetta þótti skemmtileg tilbreytni, þótt vondur væri „vegurinn“. Venjulega fóru menn sjóleiðis norður, ef þeir þurfti á annað borð að vera að ferðast svo langt.

Höf. Einar B. Pálsson. Greinin birtist í Verkfræðingatali sem var gefið út árið 1996.