Upphaf Íslenskrar verkfræði

Saga sem spannar 100 ár

Það er undarlegt til þess að hugsa að saga íslenskrar verkfræði skuli ekki spanna nema rétt rúm eitt hundrað ár. Fyrsti íslenski verkfræðingurinn, Sigurður Thoroddsen, lauk prófi frá Fjöllistaskólanum í Kaupmannahöfn, Den Polytekniske Læreanstalt, í janúar árið 1891. Þá höfðu sex Íslendingar hafið verkfræðinám og reyndar einn að auki samhliða Sigurði, en enginn lokið því. Fyrstur allra Íslendinga til þess að hefja verkfræðinám var Baldvin Tryggvason. Hann sótti tíma í verkfræði 1831-32, á þriðja starfsári Fjöllistaskólans. Baldvin er kunnur fyrir kröfu sína um endurreisn Alþingis. Björn Jensson rektors Sigurðssonar lauk fyrri hluta prófi árið 1878. Hann valdi að taka þá við kennslustarfi við menntaskólann.

Á 100 árum hefur ótrúlega margt breyst. Þá voru aðstæður allt aðrar en nú er. Þegar Sigurður Thoroddsen sigldi utan til Kaupmannahafnar árið 1882 til náms í verkfræði var engin stærðfræðideild við Reykjavíkurskóla og undirbúningur í þeirri grein því af skornum skammti. Þegar fyrsti íslenski verkfræðingurinn kom til starfa á okkar landi var verkmenning hérlendis á lágu stigi. Helstu verkfæri á seinni hluta 19. aldar voru páll og reka og byggingarefni var grjót og torf. Fyrsta verkfræðingsins beið erfitt starf, ferðalög í vega- og brúalausu landi að heita má. Farartálmar voru margir, vegamælingar í óbyggðum í öllum veðrum, útilegur í tjöldum og engin tækniaðstoð né skrifstofuaðstoð og tækjabúnaður og kort af skornum skammti.

Enginn annar verkfræðingur starfaði á landinu, landsstjórnin hafði leitað til erlendra ráðgjafa tímabundið hverju sinni vegna einstakra verkefna. Mannvirki voru fá. Ölfusárbrúin sem telja má fyrsta stórmannvirki hér á landi var reist árið 1891 en Reykjanesviti hafði verið byggður árið 1878 og í tvo áratugi var hann eini viti landsins. Hafnarmannvirki voru engin og vegir voru mest troðningar eftir hesta. Akvegur var inn fyrir Elliðaár og akfært upp í Svínahraun, auk spottans frá Ingólfsfjalli niður að Ölfusárbrú.

Árið 1893 þegar Sigurður Thoroddsen kom heim var embætti verkfræðings landsins stofnað. Þar með hafði verkfræðingur verið fastráðinn á Íslandi.

Það er í lok 19. aldar sem Íslendingar hefja smíði stálbrúa og 1907 verður steinsteypa byggingarefni við brúargerð. Fyrstu brýr okkar voru trébrýr og sums staðar bara kláfar. Fyrstu brýrnar úr varanlegu efni voru Ölfusárbrú, sem var hengibrú með 115 m hafi byggð úr stáli og Þjórsárbrú.

Fyrsta stórbrúin sem að öllu leyti var hönnuð og smíðuð hérlendis var brúin yfir Ytri-Rangá. Jón Þorláksson, sem tók við sem landsverkfræðingur árið 1905, þegar Sigurður gerðist yfirkennari við Latínuskólann rúmlega fertugur að aldri, hannaði brúna. Þegar Sigurður hvarf frá embætti landsverkfræðings var búið að leggja um 171 km af flutningavegum. Sú brú sem flestum er hugstæðust frá upphafi brúargerðar hér er brúin yfir Fnjóská, sem gerð var sumarið 1908 og var þá stærsta steinbogabrúin á Norðurlöndum. Hún er sú eina af stórbrúm þessa tímabils sem stendur enn. Árið 1906 var Thorvald Krabbe ráðinn að landsverkfræðingsembættinu og embættinu skipt. Fór Jón Þorláksson með vega- og brúamál en Thorvald með annað, mest vitamál. Almennt líta menn svo á að vegalögin frá 1907, sem Jón Þorláksson átti mestan þátt í að sett voru, hafi lagt grunninn að umferð hestvagna um landið og síðar bifreiða. Hluta árs 1917 tók Geir G. Zoëga við embætti Jóns Þorlákssonar. Árið 1917 var síðan embætti landsverkfræðings lagt niður og upp tekin embætti vegamálastjóra og vitamálastjóra. Sú skipan gekk í gildi árið 1918.

Afar fróðleg heimild um þetta tímabil er rit Thorvald Krabbe, sem gefið var út árið 1946, Island og dets tekniske udvikling.

Í maí 1993 stóð Verkfræðingafélag Íslands ásamt Vegagerð ríkisins og Vita- og hafnamálastofnun fyrir merkri sýningu í anddyri Háskólabíós í tilefni af því að 100 ár voru liðin frá því að fyrsti íslenski verkfræðingurinn tók til starfa á Íslandi, að 100 ár voru liðin frá stofnun embættis verkfræðings landsins. Við það tækifæri voru rifjuð upp ýmis atriði frá bernsku íslenskrar verkfræði. Verkfræðingafélga Íslands hefur síðan fylgt því eftir með gerð myndarinnar Frá torfkofa til tæknialdar.

Upphaf tíunda áratugs þessarar aldar er að ýmsu minnisstætt fyrir íslenska verkfræðinga. Þá eru 100 ár liðin frá vígslu fyrstu stórbrúar landsins, Ölfusárbrúar, 100 ár frá útskrift fyrsta íslenska verkfræðingsins, 100 ár frá stofnun embættis verkfræðings landsins, 100 ár frá því að fyrsti íslenski verkfræðingurinn hóf störf á landinu og þar með fyrsti verkfræðingurinn varanlega við störf á Íslandi og 80 ár frá stofnun Verkfræðingafélags Íslands. Svo stutt er nú síðan.

Höf. Guðmundur G. Þórarinsson. Greinin birtist í Verkfræðingatali sem gefið var út árið 1996.